නේපාලයේ හදිසි ගංවතුර නොනවතින විනාශයක ඇරඹුමක්ද?

පසුගිය 26 වැනි දා, බදාදා දිනය නේපාලයට උදාවූයේ තවත් එක් සාමාන්‍ය දිනයක් ලෙසිනි. නේපාල වැසියෝ සිය සුපුරුදු දෛනික ජීවිතයට මුහුණ දෙමින් සිටියහ. නේපාලයේ අසිරිය අත්විඳින්නට ලොව නන් දෙසින් පැමිණ සිටි සංචාරකයෝ එදින සිය සංචාරක සැලසුමට අනුව කටයුතු කරන්නට සූදානම් වෙමින් සිටියහ. වැස්සක සලකු…

නමුත් මේ සියල්ලට රහසේ සොබාදහමේ දින පොත වෙනස් ලෙසකින් කටයුතු කරමින් තිබුණේය. ගෙවී යමින් තිබුණේ අගෝස්තු 26 වන දා උදෑසන අටය. සොබාදහමට එය තවත් එක් දිනයක් වී තිබුණේ නැත. උදෑසන 8.40 වන විට ක්ෂණිකව ගලා ආ දැවැන්ත ගංවතුරකින් නේපාලය මෙන්ම, ලෝකයම සසල කළ දැවැන්ත ඛේදවාචකයක ඇරඹුම සනිටුහන් විණි. නේපාලයේ භෝටෙකෝෂි ගංගාවට හදිසියේ කඩා වැදුණු ජල කඳක්, ටිබෙට් නේපාල දේශ සීමාව ආසන්නයේ පිහිටි ජනාවාස, ජල විදුලි බලාගාර, මංමාවත්, පාලම් ඇතුළු යටිතල පහසුකම් නිමේෂයක් තුළ වනසා දමමින් ත්‍රිෂූලි ගංගා ද්‍රෝණියට ගලාගෙන ගියේ, නේපාල වැසියන් හා නේපාලයට නන් දෙසින් පැමිණි සිටි සංචාරකයන් ඇතුළු සිය ගණනකගේ ජීවිත බිලි ගනිමිනි.

සිදුවූයේ කුමක්ද?

විද්‍යාඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ, මෙය මෝසම් සමයේ උච්ඡතම අවස්ථාවේ සිදුවී තිබුණද, සැලකිය යුතු වර්ෂාපතනයක් ලැබී ඇති බවක් නොපෙන්වන බවයි. මූලික පරීක්ෂණ මගින් පෙන්නුම් කර ඇත්තේ ග්ලැසියර අයිස් හා පාෂාණ විශාල ලෙස කඩා වැටීමකි. චන්ද්‍රිකා ඡායාරූපවලට අනුව, එම ද්‍රව්‍ය මිටියාවතට ඇතුළු වී ඇත්තේ, මීටර් 5,200ක පමණ උන්නතාංශයක සිටය. වාර්තා වන ආකාරයට ගල්ච්චි ප්‍රදේශයෙහි ගංගාවල ජල මට්ටම මිනිත්තු තිහක් ඇතුළත මීටර් නවයකින් ඉහළ ගොස් තිබේ. මෙලෙස, පහළ ප්‍රදේශයට දැවැන්ත ජල කඳක් නිකුත්වීමට පෙර සුන්බුන් නිසා තාවකාලිකව ගඟ අවහිර වී ඇත්දැයි විමර්ශනය කරමින් සිටී.

භූ රූප විද්‍යාඥයන් අනතුරුදායක කඳු රැල්ලක් ලෙස හඳුන්වන මෙම අනුපිළිවෙළ ග්ලැසියරකරණය වූ බෑවුමක වන ඉහළ අස්ථාවරත්වය අයිස් – පාෂාණ මිශ්‍ර හිම ප්‍රවාහයක් බවට පත්වීමකි. එමගින් ගංගාවක් අවහිර වී, ඉන්පසු වඩ වඩාත් ජලය හා අවසාදිත ඊට ඇතුළු වී සුන්බුන්වලින් පිරුණු ජලකඳක් බවට පරිවර්තනය වී කිලෝමීටර් සිය ගණනක් පහළට ගමන් කරන්නේ ගංවතුරක් ලෙසිනි. කිලෝ මීටර් සිය දහස් ගණනක දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක සිදුවූ බිඳවැටීමක් ඉතා ඉක්මනින් බොහෝ දුරින් පිහිටි නිම්නයක සිටින පුද්ගලයන්ට විනාශය රැගෙන එන්නේ එලෙසිනි.

විද්‍යාඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ, මෙම ජලකඳ වඩාත් විනාශකාරී වීමට හේතුවන්නේ ඊට එකතු වී ඇති අවසාදිත බවත්, ජල ප්‍රවාහයකට පාෂාණ, බොරළු සහ ගල්පර්වත ඇදී ආ පසු, එය පහළට ගලා යන විට දැවැන්ත ලෙස වර්ධනය වන බවත්, එය තවදුරටත් හුදෙක් ජල ගංවතුරක් නොව, පාලම් හා ගොඩනැඟිලි විනාශ කිරීමට හා ගංගාවේ නාලිකාව පෙර නොවූ විරූ ලෙස නැවත සකස් කිරීමට හැකියාව සහිත වේගයෙන් චලනය වන මිශ්‍රණයක් බවත්, එසේම පටු කඳු නිම්න හේතුවෙන් එම ශක්තිය තවදුරටත් සංකේන්ද්‍රණය කරන බවත්ය. ජනාවාස, ජල විදුලි බලාගාර හා මහාමාර්ග ඇතුළු යටිතල පහසුකම් එම නිම්න භූමිවලම පැවතීම තුළ එම ප්‍රවාහය ගෙන එන විනාශය ඉක්මන් වේ.

විද්‍යාඥයන් පෙන්වා දෙන ආකාරයට, මෙලෙස ආරම්භක ජල – අවසාදිත මිශ්‍රිත රළ ප්‍රවාහය අවසන් වූ විට අනතුර අනිවාර්යයෙන්ම අවසන් වන්නේ නැත. මේවා අලුතින් තැන්පත්වන ආකාරය තුළ අතු ගංගා අවහිරවීම, ගංගා ගමන් මාර්ග වෙනස්වීම, නව තාවකාලික වේලි නිර්මාණය වීම සිදුවේ. ඒ අනුව, ප්‍රධාන සිදුවීම සිදුවී ඉදිරි දින, සති සහ සමහර විට වසර තුළ තවත් අනතුරු ඇති කළ හැකි ආකාරයට භූ දර්ශනය වෙනස් වේ.

මෙම ලිපිය ලියන මොහොත වන විට, නේපාල බලධාරීන් එරට වැසියන්ට අනතුරු අඟවා තිබුණේද, එම ගංගාවේ ඉහළ අවහිරවීමක් තවදුරටත් ඇති බවත්, එය හදිසියේ බිඳී ගියහොත් නැවත විශාල අනතුරක් විය හැකි බවත්ය.

මෙහි වැදගත් දේශගුණික විපර්යාස සන්දර්භයක් ඇති බව අවධාරණය කරන විද්‍යාඥයන් පවසන්නේ හිමාලය පුරා තත්ත්වයන් වේගයෙන් වෙනස් වෙමින් පවතින බවයි. ග්ලැසියර දිය වෙමින් හා කඩා වැටෙමින් පවතී. ස්ථිර හිමතලාව විනාශ වෙමින් පවතී. බෑවුම් සහිත නව විල් නිර්මාණය වෙමින් තිබෙන අතර, බෑවුම් නිරාවරණය වී අස්ථාවර වෙමින් පවතී. දේශගුණික විපර්යාස නිසා එක් ක්‍රියාවලියක් තුළින් තවත් ක්‍රියාවලියක් නිර්මාණය කරන මෙම තත්ත්වය වෙනස්වීමෙන් දැනටමත් පවතින උපද්‍රව තවදුරටත් වැඩි කරනු ඇත.

“ටිබෙටයේ සහ නේපාලයේ දැවැන්ත ක්ෂණික ගංවතුරේ ඡායාරූප සහ වීඩියෝ ඉතාම බිහිසුණුයි. ඒවායින්, එබඳු ස්වාභාවික උපද්‍රවවල බලය පෙන්නුම් කරනවා. මෙම අදියරේදී, සිදුවී ඇත්තේ කුමක්ද යන්න පිළිබඳව තවමත් බොහෝ අවිනිශ්චිතතා පවතිනවා. දැනට අපට තිබෙන වාර්තාවලට අනුව, ටිබෙටයේ කොතැනක හෝ විශාල නායයෑමක් සිදුවී ඇති අතර, එමගින් ග්ලැසියරයක කොටසක් කඩා වැටී කිලෝමීටර් දස දහස් ගණනක් නිම්නය දිගේ පහළට ඇද වැටෙමින් තිබෙනවා. නායයෑම සහ ග්ලැසියර කඩා වැටීම අතිශයින් විශාල වන්නට ඇති. නිම්න ස්ථරයට බලපෑ නායයෑම, රිච්ටර් මාපාංක 4 ක භූමිකම්පාවක් ලෙස කලාපයේ භූ කම්පන ජාලයන්හි වාර්තා වී ඇත්තේ ඒ නිසයි.

මීට පෙර කලාපයේ මෙවැනි දැවැන්ත නායයෑම් සහ ගංවතුර අපි දැක තිබෙනවා. 2021 දී නේපාලයේ මෙලම්චි සහ ඉන්දියාවේ චමෝලිහි වෙනම සිදුවීම් දෙකක් විශාල හානියක් සිදු කළා. හිමාලයානු කලාපය දැනටමත් අපගේ උණුසුම් ලෝකයෙන් දැඩි බලපෑම් අත්විඳිමින් සිටින බව අපි දන්නවා. කලාපයේ ග්ලැසියර වේගයෙන් දියවී අස්ථාවර වෙමින් පවතින අතර, හිමාලයේ බහුලව දක්නට ලැබෙන විශාල නායයෑම් ඒවා මතට වැටෙන විට, ඒවා විශාල දුරක් ගමන් කළ හැකි විශාල පාෂාණ සහ අයිස් හිම කුණාටු ඇති කළ හැකියි.

මෙම සිදුවීම්වලින් ප්‍රමුඛ පෙළේ බලපෑම් ඡායාරූප සහ වීඩියෝවලින් පැහැදිලි වෙනවා. ඛේදජනක ලෙස අපි විශාල මරණ සංඛ්‍යාවක් සඳහා සූදානම් විය යුතුයි. මුල් වාර්තා දැනටමත් සිය ගණනක් මියගොස් හෝ අතුරුදන් වී ඇති බව පෙන්නුම් කරනවා. මාර්ග, පාලම් සහ ජල විදුලි බලාගාර ඇතුළු නිම්නයේ තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් ගංවතුරෙන් විනාශ වී ඇති නිසා, නේපාලයට දිගුකාලීන බලපෑම් ඇති වීමට ඉඩ තිබෙනවා. ඒ වගේම, බලපෑමට ලක් වූ කලාපයට ප්‍රවේශය සහ මූලික පහසුකම් ලබා ගැනීම සැලකිය යුතු අභියෝගයක් වනු ඇති බවත් පෙනෙන්ට තිබෙනවා.’ කැන්ටබරි විශ්වවිද්‍යාලයේ, පෘථිවිය හා පරිසරය පිළිබඳ පාසලෙහි, ආචාර්ය ටොම් රොබින්සන් පවසයි.

නේපාලයේ සිදු වූ මෙම ව්‍යසනය තුළ විදෙස් සංචාරකයන් සිය ගණනක් මියගොස් හෝ අතුරුදන් වී තිබේ. ජල කාලගුණ විද්‍යාඥ හා ක්ෂණික ගංවතුර පිළිබඳ පර්යේෂක ආචාර්ය ෆාතිමා එම්. පිලෝසු පෙන්වා දෙන ආකාරයට, “කඳු නිම්නයක සිටින සෑම කෙනකුම මුහුණ දෙන්නේ එකම උපද්‍රවයන්ට. නමුත් සංචාරකයන් වඩාත් අවදානමට ලක් වන්නේ ඔවුන් අනතුර හඳුනා නොගන්නා නිසා හෝ දේශීය අනතුරු ඇඟවීම් තේරුම් නොගන්නා නිසයි. එවැනි සිදුවීම් එතරම් සිදු නොවන රටවල් හෝ ප්‍රදේශවලින් පැමිණෙන අමුත්තන්ට කඳුකර ගංගාවක් කෙතරම් වේගයෙන් ඉහළ යා හැකිද යන්න ගැනවත්, මෙම නිම්න වියළි කාලගුණය තුළ පවා හිම කුණාටු, නායයෑම් සහ ග්ලැසියර දියවීමෙන් ඇතිවන ගංවතුරට මුහුණ දෙන බව ගැනවත් අවබෝධයක් නැහැ. ඒ නිසා, සිදුවිය හැකි දේ ගැන වගේම, එය සිදුවුවහොත් කුමක් කළ යුතුද යන්න ගැනත් කල්තියා දැනගැනීම වඩාත් ප්‍රයෝජනවත් ආරක්ෂාවක් බව මෙම සිදුවීමෙන් පෙනී යනවා.

මඩ සහ පාෂාණවලින් පිරුණු ගංවතුරක්, වර්ෂාවෙන් පෝෂණය වන ක්ෂණික ගංවතුරකට වඩා මාරාන්තිකයි. දෙකටම විශාල බලයකින් සහ වේගයකින් පහර දිය හැකියි. එයට ගල්පර්වත සහ සුන්බුන් රැගෙන යා හැකියි. වේගයෙන් ගලා යන ජලයට එහි ගමන් මාර්ගයේ ඇති ඕනෑම දෙයක් පහසුවෙන් රැගෙන ගොස් පහළට ගෙන යා හැකියි. මඩ හුදෙක් මිනිසුන් යට කර දමනවා. චලනය වන ස්කන්ධය ජලයට වඩා බෙහෙවින් බර වන අතර, එය ගමන් කරන විට තවදුරටත් බරින් වැඩි වන අතර, ගං පත්ලෙන් සහ ඉවුරුවලින් පස්, බොරළු සහ ගල්පර පීරා ඒවා දිගේ ගෙන යනවා. එය රැගෙන යන ගල්පර, ජල ගංවතුරකින් ඉතිරි වී ඇති ගොඩනැඟිලි සහ පාලම් විනාශ කළ හැකියි. ගලායෑම නතර වූ විට, මඩ සහ පාෂාණ ඝන ස්කන්ධයක් බවට පත් වී, එය හෑරීමට අපහසු වන අතර, ආපදාවට ලක් වූවන් ගලවා ගැනීම ඊටත් වඩා මන්දගාමී හා දුෂ්කර කරනවා.” මෙම තත්ත්වයට අද නේපාලය මුහුණ දී සිටී.

විනාශයේ පරිමාණය

මෙම හදිසි ගංවතුර හේතුවෙන් නේපාලයට සිදුව ඇති හානිය විශාලය. චීනයේ සිට කත්මණ්ඩු දක්වා වෙළෙඳ මාර්ග සම්බන්ධ කරන පාලම් විනාශ වී ඇති අතර, මහාමාර්ග ඇතුළුව, බලපෑමට ලක් වූ ප්‍රදේශවලට භාණ්ඩ හා සේවා ගලායෑම දැඩි ලෙස සීමා කර ඇත. මාර්ග විනාශ වී ඇති බැවින්, ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන්ට උපකාර කිරීම දුෂ්කර වී තිබේ. අවතැන් වූ අයට උපකාර කිරීම සඳහා නේපාල රජය විසින් හෙලිකොප්ටර් යානා යොදවා ඇත. මෙම මුල් අවස්ථාවේදී කොපමණ පිරිසක් බලපෑමට ලක්ව ඇත්දැයි අපට සැබවින්ම නොපෙනෙන බව නේපාල බලධාරීහු පවසති. 2015 දී නේපාලයට බලපෑ 7.5 ක විශාලත්වයකින් යුත් භූමිකම්පාවෙන් සිදු වූ විනාශයට වඩා විනාශකාරී බලපෑමක් මින් විය හැකි බව වාර්තා වී තිබේ.

මෙම ලිපිය ලියන මොහොත වන විට නේපාල මාධ්‍ය වාර්තා කර තිබුණේ, මියගිය ගණන 359 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති බවයි. මෙය තවදුරත් ඉහළ යා හැකිය. එසේම රසුවා, නුවාකොට් සහ ධාදින් දිස්ත්‍රික්කවල පාසල් 20කට පමණ දැඩි හානි සිදු වී ඇති බවත්, ගුරුවරුන් හා සිසුන් ගණනාවක් අතුරුදන් වී ඇති බවත් වාර්තා වී තිබේ.

නේපාලයේ “කත්මණ්ඩු පෝස්ට්” පුවත්පතේ මාධ්‍යවේදී අර්ජුන් පෝඩෙල් අගෝස්තු 27 වැනිදා රාත්‍රියේ මෙසේ ලියා තිබිණි.

බදාදා උදෑසන මම කත්මණ්ඩුවේ කාන්තිපූර් ප්‍රකාශන කාර්යාලයට යමින් සිටියදී මගේ බිරිඳ කතා කළා.

“ත්‍රිෂූලිවල ගංවතුරක් ඇති වෙලා. සෝල් බසාර් සහ බෙට්‍රාවතීවලට යමක් සිදුවෙලා. මිනිස්සු කියනවා කිසිවක් ඉතිරි වෙලා නැහැ කියලා. හැමෝම පාරේ. ඔවුන් භීතියට පත්වන වීඩියෝ තියෙනවා.”

මම ඇයව විශ්වාස කළේ නැහැ. මගේ එකම ගම. මම එහි මංමාවත්වල සෙල්ලම් කළා. එහි කුඹුරුවල වැඩ කළා. සෑම උදෑසනකම පාසලට යන පාරේ ඇවිදගෙන ගියා. අසාමාන්‍ය ලෙස වැස්සක් ඇද හැලුණු බව මම අහලාවත් තිබුණේ නැහැ. නරකම මෝසම් වැසිවලදීවත්, මේක ගඟ ළඟා වන ජනාවාසයක් නෙවෙයි. ඉතිං මම ඒක අතහැරියා.

නමුත් පසුව, මගේ බිරිඳ මට කිසිවක් බලාපොරොත්තු නොවී පැවසූ දේ පරීක්ෂා කිරීමට නිකමට වගේ මම ප්‍රවෘත්ති වෙබ් අඩවියක් විවෘත කළා. මාතෘකාව මෙසේ තිබුණා. “ත්‍රිශූලියේ දැවැන්ත ගංවතුර”. මගේ පපුවේ යමක් තද වුණා.

මාර්ගයක් ඉතිරිව නැත, විදුලිය නැත, දුරකථන සංඥා නැත, අන්තර්ජාලයක් නැත. පහළට ගලා යන විට, ගංවතුර ත්‍රිශූලි ජල විදුලි බලාගාරයේ ප්‍රධාන දොරටුව සහ පසුව විදුලි බලාගාරයම අල්ලා ගෙන ඇත. 2010-11 දී රට පුරා ආර්ථික බර අඩු කිරීමේ වසරවලදී පවා, අපේ ගම කිසි විටෙකත් විදුලිය අහිමි නොවූ බව මට මතකයි. දැන් මුළු දිස්ත්‍රික්කයම අඳුරේ. බදාදා සවස මගේ මිතුරන් සමග දිස්ත්‍රික් මූලස්ථානය දෙසට ගමන් කරන විට මම එය දුටුවා. මගේ ගම පමණක් නොව, මුළු දිස්ත්‍රික්කයම අඳුරෙන් ගිලගෙන.

මගේ ගම ආයෙත් මගේ ගම වගේ වෙන්න කොච්චර කාලයක් යයිද කියලා මම මගෙන්ම අහනවා. කාටවත් ඒකට උත්තරයක් නෑ. අපි කවුරුත් කවදාවත් මේ වගේ ගංවතුරක් දැකලා නැහැ. මෙච්චර කොළ පාට, මිනිත්තු කිහිපයකින් විනාශ වුණු ගමක්. මහලු අය ඒක නැවත නැවතත් කියනවා, හරියට ඇති වෙනකම් කියනවා වගේ, පිළිතුර වෙනස් වෙන්න පුළුවන්. මේ තැන කවදා හරි කලින් තිබුණු තැනට එයිද?”

ප්‍රභාත් චින්තක මීගොඩගේ